کاظم هژیرآزاد مهمان این هفته

گفت وگوی ۵ شنبه ها با کاظم هژیر آزاد بازیگر تئاتر ، سینما و تلویزیون تابستان ۱۳۷۷

ما هستیم ، زنده ایم

کاظم هژیرآزاد مهمان این هفته ی ماست که در مجموعه ای از کارهای زیرین شرکت داشته است :

تئاتر: رستم و سهراب ،( صحنه ای و تلویزیونی )،  ریش تراش شهر سویل  ( تلویزیونی)هائی تی ، سوسنگرد ، عملیات بلو لایت ، ابن سینا ، ریشه ها عمیقند ، یرما ، مرگ درپائیز، هملت ، پیروزی در شیکاگو، یادگار سال های شن ، مرغ دریایی و….

درسریال های تلویزیونی همچون : سایه همسایه ، آئینه ، آلبوم خانوادگی ، استپان ، شاهدی برای پازپرسی ،امام حسن  دومین انفجار و درتک قسمتی های تلویزیونی مثل : رابطه ، در انتظار صبح ، قلب من در کوهساران ، هوای تازه ، مدالی برای ویلی ، ، دهمین مظلوم و….

و نیز بازی در فیم های نظیر  : تحفه ها ، آبادانی ها ، قافله ، هدف ، شاهین طلایی ، نیش ، گروگان .و…

–   درحال حاضر چه می کنی ؟

–   در سریال دومین انفجار ، به کارگردانی نادر مقدس در نقش یک آمریکایی بازی دارم .سریال درسیزده قسمت ۴۵ دقیقه ای برای شبکه اول سیما در دست تهیه است که مراحل پایانی فیلم برداری را سپری می کند .

–  بیشتر فعالیت هایتان در تئاتر خلاصه می شود یا در تلویزیون و سینما ؟

–  شروع کارم با تئاتر بود . مثل خیلی از جوان ها در آرزوی ، ورود به سینما و ستاره شدن قدم به عرصه ی تئاتر گذاشتم اما در جهان تئاتر چنان غرق شدم . چنانکه آن روز ها سینمای فارسی  راتحریم کردم و عطای هر چه فیلم فارسی  را به لقایش بخشیدم و  با این اندیشه که اگر سینما این است ، همان خاک صحنه ما را بس است . بعدها  که موجی نو در سینما شروع به  رشد نمود ، دیدم که سینمای دیگر ی هم هست که می تواند از فیلم فارسی فاصله گرفته حتی از آن  سبقت جوید و حالا این من و امثال من بودیم که به گرد آن هم نمی رسیدیم . انقلاب شد و نفسی کشیدیم . این بار ارزش ها به گونه ای دیگر جلوه گر شد . اما باز هم ته صف ماندیم . تو گویی همیشه دیر می رسیدیم و بازهم دیر رسیدیم . همه ی جا ها پرشد ه بود وحالا دیگر ، جوان نبودیم ، میان سال ، و کم کمک  گرد سفیدی بود که برسرمان می نشست ، و دیگر از آن شور و هیجان سابق در خود نمی دیدیم . که از آن گریزی نبود . چه می توانستیم بکنیم جز این که بگوییم ما هستیم ، زنده ایم . کارمان را دوست داریم و می خواهیم که در آن رشد کنیم ولی گوش شنوایی برای این فریادهای ما نبود و نیست .و هر کس خر خود را می راند و می راند .  ولی همچنان از پاننشسته و کار می کنیم و کار می کنیم و امید واریم که در سایه کار ، کار مدام ، نه به آرزوهای گذشته ، بلکه در سایه ای از آن زندگی کنیم . تئاتر مهجور مانده اما  گاه گداری به خواست این و آن نفس های مذبوحانه ای می کشد ، من تنها به همین نفس های جسته و گریخته دل خوش کرده و گاه  ندای خود و زحمت کشانی مثل خود را در این زمینه سرمی دهم .

دراین چند سال چند کار خوب ، هملت ، یادگار سال های شن ، پیروزی در شیکاگو ، مرغ دریایی ، گویای تلاش جسته و گریخته ام در تئاتر بوده است .همیشه در آرزوی این بوده ام که یک تئاتر حرفه ای ، بتواند امثال مرا تغذیه کند ولی نمی دانم چرا هر بار سخنی از سوی این و آن در این زمینه مطرح  می شود ، به سرعت خاموش می شود . چه می شد اگر ما هم مثل هندوستان سندیکا ی تئاتر داشتیم ، و تکلیفمان از نظر صنفی روشن می شد .هر موقع که دلمان می خواست به سینما می رفتیم و مجبور به قبول هر کاری نمی شدیم . کاردل می کردیم . ولی متاسفانه در حال حاضرما ناگزیر از قبول هر گونه شرایطی هستیم ؛ چرا که  یک چنین اهرم  صنفی، دست تهیه کنندگان و تولید کنند گان فیلم را برا اعمال هر نوع شرایط حقارت بار را بر ما باز گذاشته است .

–  راه حل پیشنهادی را در چه می بینید ؟

–  پیشنهاد من در میان گفته هایم مستتر بود . باید مدیریت کلان دلسوز و آگاه و بصیری را در ارکان حوزه ی تئاتر گماشت . افرادی مدبری که در عین حا ل توانا به اجرای منویات تئاتری ها  باشند . چه بسا ممکن است مدیر مسئول دلسوزی هم در راس قرار گیرد اما اختیار عمل نداشته باشد. نمی دانم به چه کسی باید مراجعه کرد . به هر حال مسئولین خیلی بهتر می دانند چگونه تئاتر در کشورهای دیگر رشد پیدا کرده ، برای این کار ، کار شناس دارند که مطالعه کنند و نتیجه ی مطالعاتشان را منعکس نمایند و ازآن ها الگو برداری کنند تا از این وضع نا بسامان نجات پیدا کنیم . اگر بخواهند کار سختی نیست .  دو سریال آبرومند به نام اما م علی (ع)وامام حسن (ع) در تلویزیون تولید شده است که به نظر من هردو این کار ها می توانند با سریال های خارجی برابری کنند آن کار ها  آبروی تلویزیون جمهوری اسلامی است . پس  ما کارشناس و اشخاص متبحری در این جاداریم  که باید آن ها را به کار گرفت و با صرف هزینه و برنامه ریزی در ست ، از آن نتیجه گرفت . چگونه تلویزیون توانست به چنین محصول قابل قبولی دست یابد ، چطور سینمای ما توانست بعد از گذشت کمتر از دو دهه خود را به جهانیان بشناساند ، اما تئاتر ما هنوز بایستی به یاد گذشته دل خوش کند و روز به روز ، علاقمندان خود را از دست بدهد . مسئولین امر باید تئاتر را به عنوان یک عنصر مهم فرهنگی ، جدی تلقی کرده و بپذیرند . تا نتیجه حاصل شود .

در حال حاضر سالمندان با تجربه ای داریم که سال هاست خانه نشین شده اند ، که زبانم لال فرا باید ختم شان را به تماشا بنشینیم و در سوگشان زاری کنیم . و از فقدانشان افسوس بخوریم . وقت آن نرسیده است که از تجارب این افراد استفاده شود ؟ قطعا آن ها بهتر از من می توانند برای تئاتر بیمار ما نسخه ی درمان پذیری بپیچند . اگر از این تجربیات بهره ای گرفته نمی شود ، پس معلوم می شود که مسائلی بجز تئاتر ارحج است و تازمانی که این مسائل وجود دارد ، نمی توان به رشد  و شکوفایی تئاترامید وار بود. من کارگردانی ایرانی را می شناسم که بیست و پنج سال در فرانسه ، که مهد تئاتر نو اروپا است دستیاری کرده ، تجربه آموخته و امتحان خود را هم در این جا پس داده است . ولی متاسفانه در حال حاضر مشغول به خرید و فروش فرش می کند . یک نفر نیست که بپرسد آخر خرت به چند ، تو که هستی و برای چه عمرت را در فرانسه ، آن دیگری در آلمان وآن یکی در انگلیس ، و… صرف  کرده دانش اندوخته اید و حالا به فرش فروشی و پیمان کاری و چه وچه  پرداخته اید . کاری از ما ساخته نیست و فقط باید انتظار و آه کشید تا این چند روزه ی عمر ما نیز سپری شود .

–  آیا تلویزیون می تواند و یا توانسته است جای خالی تئاتر را پرکند ؟

–  به هیچ وجه ، خیلی ها تلاش می کنند در تلویزیون تئاتر هایی را به صورت تله تئاتر و یا با مونتاژ تلویزیونی ، به نام تئاتر تلویزیونی ارائه دهند ، این کار ممکن است در نوع خود چیز جالبی باشد ، اما به هیچ وجه تئاتر نمی شود وکیفیت تئاتر را  ندارد و چه بسا گمراه کننده است دست کم برای  کسانی که می خواهند از طریق تله تئاتر با تئاتر آشنایی پیدا کنند .این ها قطعا زده می شوند و باخود می گویند تئاتر این است ؟! زیرا تماشاگر تلویزیون طبق عادت انتظارات خاصی از تلویزیون دارد که به هیچ وجه نمایشی که برای صحنه تنظیم شده آن را  برآورده نمی کند . در نتیجه تماشاچی با ید خود را با تئاتر تلویزیونی هماهنگ کند . اما تئاتردر مکان واقعی خود ،  از یک سابقه ای برخورداراست و تماشاگر در جایگاه خودش انتظاراتی از آن دارد که برآورده می شود که در منزل ، جلوی قاب تلویزیون برآورده نمی شود . هر کدام از این دو مدیوم جای خود را دارند .

–  سینما در این راستا محمل ارضا کنند ه ای هست ؟

–  بعضی از دست اندرکاران ، بازیگری تئاتر و سینما را دو جریان متفاوت وگاه روبروی هم تلقی وتوصیف می کنند ، که گویا برای هر دوی این ها باید آموزش های متفاوتی دید در حالی که تنها با شناخت دوربین و خاصیت بازی مقابل آن وشناخت  تفاوت آن با صحنه می توان این مشکل را حل نمود .

این شناخت تنها از طریق تجربه و عمل امکان پذیر است . کارگردانی که به کار بازیگر اهمیت می دهد ، با بازیگر خود مشکل را مطرح وحل می کند . در واقع مشکل حل نشدنی و جود ندارد و ارتباط و هماهنگی کارگردانی با بازیگر مشکلات این گونه را حل کرده و بازیگر تئاتر ، بازیگر موفقی در مقابل دوربین می شود . مثلا ، بسیاری ازبازیگران مقابل دوربین نمی دانند که از نظر وضعیت قرار گرفتن در مقابل دوربین و لنز مورد نظر ، بازی آن ها در چه شرایطی است ، اندازه ی حرکت آن ها باید چه مقدار باشد . دیده می شود که کارگردان این مساعدت را نمی کند تا بازیگر متوجه و ضعیت  خاص خود باشد . به تجربه برایم ثابت شده که وقتی کارگردان و فیلمبردار روابط حسنه ای با بازیگر ایجاد می کنند ، تکلیف بازیگر بیشتر روشن شده ، می فهمد که جلوی دوربین چگونه بازی اش را ارائه کند . وقتی  این تفاهم به وجود نیامده باشد ، بازیگر ناآگاه بازی خود را انجام می دهد . و لاجرم این توهم پیش می آید  که بازیگر تئاتر نمی تواند مقابل دوربین سینما خوب ظاهرشود . حال آن که اگر یک کارگردان و ضعیت نمای مد نظر خود را با بازیگر قبل از ارائه بازی در میان بگذارد ، اوهم  بازیگر موفق سینما می شود.

البته در سینما و اساسا در تئاتر نیز دو نوع بازی وجود دارد . یکی بازی ” تیپ ” و دیگر ی بازی ” شخصیت ” ما در تئاتر برای بازی شخصیت عادت داریم گذشته ، حال ، و آینده ای شخصیتی را که داریم بازی می کنیم بدانیم  و مانند یک آدم زنده که دارای سرگذشتی است ، وخواست های انسانی متعددی دارد ، با آن برخورد می کنیم  این مستلزم زمان و تمرین با کارگردان است . ما در تئاتر  تلاش می کنیم براساس آن چه نویسنده و کارگردان از ما خواسته ، و استتباط خودمان از نقش ، شخصیت را باز آفرینی کنیم یعنی به نوعی زندگی کنیم . و این کار چند لحظه و چند ساعت نیست . اما زمانی که متن را جلوی دوربین به دست بازیگر می دهند ، و تنها خطوطی کلی و نامرئی از سیما را برای بازیگر ترسیم می کنند ، اگر بازیگر نابغه هم باشد نمی تواند شخصیت یا نقش  را درست بسازد  . لذا مجبور می شویم  به خطوط کلی یک سیما متوسل شویم . یا به عبارتی ادای نقش را در آوریم . در واقع خطوط کلی از یک شخصیت  چیزی جز کمک گرفتن از کلیشه های تجربه شده و دم دستی و روزمره ی بازیگر نیست . از کارگردان سوال می کنی ، برای او هم این شخصیت کاملا شناخته شده نیست وتنها به نشان دادن حالاتی از او اکتفا می کند وبه اصطلاح نشان دادن همان مقدار هم  برایش راضی کننده است .

باید این سلیقه و یا این نگاه دگر گون شود . به این صورت که هر انسان زنده متحرکی را که در سینما می بینیم ، انسان کامل هستند و ما به عنوان بیننده تنها برشی از زندگی آن ها را در یک یا چند سکانس می بینیم . بنا براین توسل به دستاویزهای کلیشه ای روزمره در مورد این رل ها یک نوع سهل انگاری و شلختگی است . چرا که اگر از هر انسان زنده ای که در خیابان در حال حرکت می بینیم ،  شناسنامه اش را  بپرسیم به خوبی برای ما تشریح می کند . از او بپرسیم ازکجا می آیی ؟ و به کجا می روی ؟و برای یک ساعت آینده و یا فردا چه می خواهی بکنی ، برایش مشخص است و کاملا می تواند توضیح دهد ؛ بنابراین  ازهر کدام از این هنر پیشه ها سوال شود باید بداند که کجا می رود ، چرا می رود و چه می کند ، اما آیا به واقع این گونه است ؟! جمله ای حفظ می شود و با حالتی ظاهری بیان می شود . و همین برای سینما ظاهرا کافی است !!

کارگردان ، به بهانه های مختلفی همچون وقت نداشتن ، و زود تر نتیجه گرفتن ، از موضوع می گذرد . نتیجه این که شما نقش عمیق نمی بینید .حتی  نقش های اصلی  عمق ندارند .